Khái niệm “áo trắng” (white-collar) trong lĩnh vực hàng hải được gắn với đội ngũ quản lý, kỹ sư làm việc tại văn phòng, “áo xanh” (blue-collar) là lực lượng lao động trực tiếp tại các dây chuyền, nhà máy đóng tàu, cảng biển, thủy thủ, thợ máy... Sự dư thừa nhân sự "áo trắng", còn thiếu hụt lực lượng lao động trực tiếp trong lĩnh vực đang là nghịch lý cần lời giải.
Cảng biển tại Hải Phòng có vai trò quan trọng trong kết nối miền Bắc với thế giới. Ảnh minh họa.
Nỗi lo khát “áo xanh” giữa những đại dự án hàng hải
Những năm gần đây, thị trường lao động nói chung, ngành Hàng hải nói riêng, bao gồm khai thác cảng biển, vận tải biển và công nghiệp đóng tàu liên tục đối mặt với một gam màu xám mang tên nghịch lý: “thừa thầy, thiếu thợ”. Trong cấu trúc kinh tế hiện đại, khái niệm “áo trắng” (white-collar) thường gắn liền với đội ngũ quản lý, kỹ sư làm việc tại văn phòng, trong khi “áo xanh” (blue-collar) đại diện cho lực lượng lao động trực tiếp tại các dây chuyền sản xuất, tại các phân xưởng nhà máy đóng tàu, thủy thủy, thợ máy hay công nhân cảng.
Nhìn từ lăng kính hàng hải quốc tế và nội địa, khi các bến cảng nước sâu quy mô lớn, các đội tàu container hiện đại hay các triền đà đóng tàu công nghệ cao liên tục được đầu tư, câu hỏi đặt ra không chỉ là tiềm lực tài chính, mà là: Ai sẽ là người trực tiếp vận hành, bảo dưỡng những cỗ máy khổng lồ đó khi lực lượng “áo xanh” tay nghề cao ngày càng hụt hẫng? Sự mất cân đối này đang trở thành một điểm nghẽn mềm đe dọa trực tiếp đến an toàn hàng hải và năng lực cạnh tranh của quốc gia.
“Tháp nhân lực xây ngược” trong ngành Hàng hải
Bản chất của nghịch lý trong ngành Hàng hải là sự dư thừa nhân sự văn phòng mang tư duy lý thuyết nhưng lại khan hiếm trầm trọng những người “làm nhiều hơn nói”. Đó là thiếu đội ngũ thợ hàn áp lực cao đạt chuẩn quốc tế, công nhân vận hành cẩu giàn STS và các thuyền viên đi biển dài ngày.
Tháp nhân lực xây ngược này hình thành từ những yếu tố sau:
Áp lực bằng cấp và bóng râm của văn phòng: Dư âm của quan niệm “hướng thượng bằng đại học” khiến các cơ sở đào tạo khối quản lý, kinh tế hàng hải và kỹ sư kinh tế mọc lên tràn lan. Trong khi đó, các chuyên ngành đào tạo kỹ thuật thực chiến, thợ máy, điều khiển, hay thợ đóng tàu lại vắng bóng người học, khiến tỷ lệ người chọn khoác lên mình chiếc “áo xanh” ngày càng khiêm tốn.
Thách thức từ công nghệ và tính không thể thay thế của hiện trường: Khác với các công việc văn phòng (white-collar) vốn dễ dàng bị số hóa hoặc tối ưu hóa bởi trí tuệ nhân tạo (AI), lao động “áo xanh” trong ngành Hàng hải (như thao tác xử lý sự cố buồng máy, bảo trì thiết bị siêu trường siêu trọng tại cảng, thao tác kỹ thuật tại nhà máy đóng tàu…) mang tính thực chiến cao, đòi hỏi thao tác vật lý, kinh nghiệm dày dặn và chứng chỉ đạt chuẩn quốc tế. Việc “dạy chay, học chay” khiến thợ mới ra trường hầu như phải đào tạo lại từ đầu, tạo ra khoảng cách lớn giữa trường học và thực tiễn sản xuất.
Độ vênh giữa chính sách, giáo dục và doanh nghiệp.
Nguyên nhân chính của tình trạng này xuất phát từ ba điểm nghẽn lớn trong chuỗi cung ứng nhân lực hàng hải:
Thứ nhất, tư duy phân luồng và định kiến xã hội: Tâm lý xem nhẹ giáo dục nghề nghiệp khiến xã hội đối mặt với tình trạng thừa cử nhân thất nghiệp nhưng thiếu thợ bậc cao. Chương trình đào tạo đôi khi nặng về hàn lâm, thiếu không gian thực hành trên chính những con tàu thật hay tại nhà máy đóng tàu và các bến cảng thông minh.
Thứ hai, sự đứt gãy trong liên kết “Nhà trường - Doanh nghiệp”: Các cơ sở đào tạo thường dạy những gì mình có thay vì cung cấp đúng thứ mà các hãng tàu, nhà máy đóng tàu và doanh nghiệp cảng biển đang cần. Cơ chế để doanh nghiệp tham gia sâu vào thiết kế chương trình và huấn luyện thực chiến còn rất lỏng lẻo.
Thứ ba, môi trường làm việc và bài toán đãi ngộ cho chiếc áo xanh: Lao động trong môi trường hàng hải: Từ lênh đênh vất vả trên biển dài ngày, cho đến cái nóng, lạnh trên triền đà đóng tàu - đòi hỏi sự hy sinh lớn về thể chất và tinh thần. Tuy nhiên, mức thu nhập, chế độ an sinh và bảo hiểm nghề nghiệp đặc thù chưa tương xứng để giữ chân người lao động gắn bó lâu dài với nghề.
Lời giải vực dậy hạ tầng mềm của kinh tế hàng hải
Để khắc phục nghịch lý giữa “áo trắng” và “áo xanh” trong lĩnh vực hàng hải, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ và quyết liệt từ tư duy chính sách đến hành động thực tiễn:
Một là, xóa bỏ rào cản bằng cấp, coi trọng năng lực thực tế. Cần xây dựng cơ chế liên thông linh hoạt giữa giáo dục nghề nghiệp và đại học, tôn trọng giá trị của kỹ năng thực chiến và các chứng chỉ chuyên môn quốc tế hàng hải thay vì chỉ nhìn vào tấm bằng hình thức.
Hai là, doanh nghiệp phải đóng vai trò “trường học thứ hai”. Các doanh nghiệp khai thác cảng biển, vận tải biển và nhà máy đóng tàu không thể đứng ngoài cuộc. Cần thiết lập mô hình hợp tác công - tư chặt chẽ, đưa học viên tiếp cận công nghệ mới, thiết bị mô phỏng và thực tập trực tiếp ngay tại xưởng, trên tàu theo phương châm “học qua làm”.
Ba là, nâng tầm vị thế và chính sách đãi ngộ cho lực lượng áo xanh. Cần định hướng lại công tác hướng nghiệp ngay từ trung học phổ thông. Ngoài ra, cần tôn vinh những công nhân lành nghề của cảng, thợ đóng tàu, thuyền viên xuất sắc… như những “chuyên gia kỹ thuật” không thể thay thế của nền kinh tế hàng hải. Đồng thời, cần hoàn thiện các chính sách tiền lương, phụ cấp độc hại và an sinh xã hội để thu hút nguồn nhân lực trẻ.
Lời kết
Phát triển hạ tầng cứng (cảng nước sâu, luồng tàu trọng tải lớn, đội tàu hiện đại, nhà máy đóng tàu quy mô lớn…) là điều kiện cần, nhưng phát triển hạ tầng mềm - đặc biệt là sự cân đối hài hòa và chất lượng cao giữa đội ngũ “áo trắng” quản lý và lực lượng “áo xanh” trực tiếp - mới là điều kiện đủ để ngành Hàng hải Việt Nam cất cánh bền vững trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Giải quyết dứt điểm nghịch lý này chính là chìa khóa để khơi thông mạch máu giao thông hàng hải, góp phần đưa con tàu kinh tế hàng hải của Việt Nam đi ra biển lớn.
Nguồn: Tapchixaydung
