Công thức “3i” cho chiến lược phát triển logistics Việt Nam

Để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và chuyển sang được nhóm quốc gia thu nhập cao, Ngân hàng Thế giới (WB) đưa ra công thức chiến lược theo 3 chữ i: Investment (Đầu tư) - Infusion (Tiếp thu công nghệ) - Innovation (Đổi mới sáng tạo). Vận dụng công thức này, kết hợp với Implementation (Tổ chức thực hiện) giúp logistics Việt Nam định hình lại năng lực chuỗi cung ứng, đóng góp cho tăng trưởng kinh tế đất nước.

Trung chuyển hàng hóa tại cảng biển Hải Phòng. 

Ảnh haiphongport.com.vn

WB đã cảnh báo một thực tế là phần lớn các quốc gia đang phát triển đều gặp khó khăn trước “bẫy thu nhập trung bình” (là nền kinh tế đã thoát khỏi nghèo đói để đạt mức thu nhập trung bình, nhưng bị kẹt thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người từ 1.135 USD - 13.935 USD, theo tiêu chí năm 2025). Nguyên nhân cơ bản là sự phụ thuộc lớn vào các yếu tố đầu vào truyền thống, đó là sự thâm dụng vốn, tài nguyên thiên nhiên và nhân công giá rẻ. 

Để thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và chuyển sang được nhóm quốc gia thu nhập cao, WB đưa ra công thức chiến lược theo 3 chữ i: Investment (Đầu tư) - Infusion (Tiếp thu công nghệ) - Innovation (Đổi mới sáng tạo).

Đối với Việt Nam, logistics được ví như mạch máu lưu thông của nền kinh tế mở có độ phụ thuộc thương mại quốc tế rất lớn. Tuy nhiên, chi phí logistics của Việt Nam hiện vẫn chiếm khoảng 16 - 17% GDP, cao hơn nhiều so với mức bình quân trên thế giới là 10 - 12%. Chi phí logistics cao làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp, đồng thời làm suy giảm năng lực cạnh tranh của quốc gia.

Phần lớn doanh nghiệp logistics Việt Nam có quy mô nhỏ, cung cấp các dịch vụ đơn lẻ ở phân khúc giá trị gia tăng thấp và phụ thuộc vào gia công. Vì vậy, việc áp dụng mô hình 3i vào tái cấu trúc ngành logistics là một đòi hỏi tất yếu để định hình lại năng lực chuỗi cung ứng, đóng góp lớn cho tăng trưởng kinh tế của đất nước.

Xếp dỡ hàng hóa được vận chuyển bằng máy bay tại cảng hàng không.

Ảnh: alslogistics.vn

Chữ i thứ nhất: Investment (Đầu tư) 

Đầu tư - không dừng lại ở việc rót vốn đầu tư dàn trải theo chiều rộng, mà cần tập trung vào hạ tầng kết nối đa phương thức đồng bộ, giảm phân tán và nâng cao hiệu quả vốn đầu tư công làm đòn bẩy, cụ thể như sau: 

Cần đầu tư hạ tầng kết nối đa phương thức: Việt Nam đã định hình được các cụm cảng quốc tế quy mô lớn như Cái Mép - Thị Vải và Lạch Huyện. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay lại nằm ở "hạ tầng sau cảng". Trọng tâm đầu tư giai đoạn tới là kết nối đồng bộ hệ thống cảng cạn, mạng lưới đường cao tốc, tuyến đường sắt chuyên dụng kết nối thẳng tới các khu công nghiệp và nạo vét luồng hàng hải, đường thủy nội địa.

Cần quan tâm hạ tầng kho vận có tính đặc thù: Đầu tư mạnh vào chuỗi cung ứng lạnh phục vụ các ngành xuất khẩu nông sản, trái cây, thủy sản chủ lực; giảm tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch; phát triển các trung tâm logistics tích hợp tại các cực tăng trưởng kinh tế trọng điểm.

Cần lập cơ chế tài chính và thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) chất lượng cao: Chuyển đổi tư duy đầu tư công, sử dụng vốn ngân sách nhà nước như nguồn vốn mồi để kích hoạt đầu tư tư nhân theo mô hình đối tác công - tư (PPP). Thu hút các nhà đầu tư FDI chiến lược trong lĩnh vực logistics toàn cầu đi kèm điều kiện liên kết, chuyển giao kỹ năng vận hành cho doanh nghiệp Việt Nam.

Cần đầu tư nguồn nhân lực chuẩn quốc tế: Chuyển dịch căn bản từ lao động chân tay sang đội ngũ nhân lực có kỹ năng cao, đào tạo bài bản đội ngũ vận hành logistics số, chuyên gia chuỗi cung ứng đạt chứng chỉ hành nghề quốc tế của FIATA, IATA…

Chữ i thứ hai: Infusion (Tiếp thu) 

Theo WB, khi chạm ngưỡng thu nhập trung bình, tăng trưởng sẽ suy giảm nếu tiếp tục duy trì mô hình 1i thuần túy, vì vậy quốc gia đó cần chuyển lên mô hình 2i (Investment + Infusion). Với ngành Logistics Việt Nam, Infusion (tiếp thu) là quá trình tiếp nhận, hấp thụ và lan tỏa tri thức quản trị, công nghệ số và tiêu chuẩn quốc tế, cụ thể:

Hấp thụ các nền tảng công nghệ sẵn có: Doanh nghiệp logistics cần nhanh chóng triển khai các hệ thống quản trị chuyên nghiệp chuẩn quốc tế như hệ thống quản lý kho hàng (WMS) và quản lý giao vận (TMS) hiện đại; Ứng dụng công nghệ nhận dạng qua sóng vô tuyến (RFID), mã vạch hai chiều và cảm biến IoT theo dõi lộ trình, độ ẩm, nhiệt độ theo thời gian thực.

Số hóa chứng từ và tích hợp dữ liệu liên ngành: Tiếp thu chuẩn trao đổi dữ liệu điện tử (EDI) quốc tế; áp dụng rộng rãi vận đơn điện tử (e-B/L), lệnh giao hàng điện tử (e-DO). Kết nối xuyên suốt giữa doanh nghiệp logistics với cơ chế một cửa quốc gia (NSW) và hải quan điện tử nhằm xóa bỏ thủ tục giấy tờ, rút ngắn thời gian làm hàng và giảm thiểu các chi phí phát sinh không chính thức.

Tiếp thu công nghệ quản trị và tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị): Tiếp thu triết lý quản trị tinh gọn để giảm thiểu các lãng phí về thời gian chờ đợi, quãng đường di chuyển và quản lý tồn kho tối ưu; áp dụng các quy chuẩn kiểm kê phát thải carbon, lộ trình chuyển đổi phương tiện giao hàng sang xe điện và dùng vật liệu tái chế nhằm đáp ứng các rào cản xanh từ thị trường nhập khẩu.

Chữ i thứ ba: Innovation (Đổi mới sáng tạo) 

Chuyển sang mô hình 3i toàn diện (Investment + Infusion + Innovation) là điều kiện đủ để bứt phá khỏi bẫy thu nhập trung bình. Giai đoạn này, logistics sẽ trở thành ngành kinh tế tạo giá trị thặng dư cao, thông qua các hành động như: 

Tự động hóa thông minh: Ứng dụng robot di động tự hành, hệ thống lưu trữ và xuất nhập tự động, cùng công nghệ thị giác máy tính tại các trung tâm phân loại bưu chính và thương mại điện tử quy mô lớn, cho phép xử lý hàng chục ngàn kiện hàng mỗi giờ với sai sót tiệm cận mức 0%.    

Tối ưu hóa bằng AI và phân tích dữ liệu lớn: Sử dụng trí tuệ nhân tạo để dự báo nhu cầu thị trường, phân bổ hàng hóa chủ động tới các kho gần người tiêu dùng nhất. Tối ưu hóa tuyến đường giao hàng để giải quyết triệt để vấn đề "xe chạy rỗng chiều về" - vốn đang lãng phí tới 50 - 60% năng lực phương tiện vận tải đường bộ Việt Nam.

Đổi mới mô hình kinh doanh - Nâng tầm lên 4PL và 5PL: Doanh nghiệp logistics Việt Nam cần nâng cấp vai trò từ nhà cung cấp phương tiện, kho bãi đơn thuần (2PL/3PL) lên nhà tích hợp chuỗi cung ứng (4PL), chịu trách nhiệm điều phối toàn bộ chuỗi cung ứng trên nền tảng công nghệ thông tin và thương mại điện tử (5PL); thúc đẩy các nền tảng kết nối nguồn lực nhàn rỗi của hàng vạn phương tiện vận tải tư nhân trên cùng một hạ tầng số.

Sáng tạo giải pháp chặng cuối: Phát triển các mô hình phù hợp với đặc thù giao thông đô thị Việt Nam: Hệ thống tủ nhận hàng tự động thông minh (Smart Lockers), các vi trung tâm phân phối đô thị (Micro-hubs) giúp giảm thiểu ùn tắc và tăng tốc độ giao hàng.

Khuyến nghị chính sách

"Chiến lược 3i" chỉ thực sự phát huy tác dụng khi kết hợp chặt chẽ với chữ "i" thứ tư: Implementation (Tổ chức thực hiện). Thực tế cho thấy nhiều định hướng phát triển thường bị giảm hiệu quả do khâu tổ chức thực hiện còn dàn trải và thiếu kiểm soát tiến độ. Để biến mô hình 3i thành động lực tăng trưởng thực tế, cần tập trung vào hai nhóm giải pháp:

Thứ nhất, xây dựng thể và cơ chế thử nghiệm: Nhà nước cần đẩy mạnh phân cấp, hậu kiểm, ban hành khung pháp lý thử nghiệm linh hoạt cho các mô hình vận tải ứng dụng công nghệ mới (xe tự hành, logistics nền tảng số); quy hoạch không gian phát triển logistics gắn liền với hành lang kinh tế khu vực.

Thứ hai, tạo dựng sự liên kết: Tạo cơ chế khuyến khích các tập đoàn, doanh nghiệp logistics tư nhân trong nước liên kết hình thành các liên minh quy mô lớn đủ năng lực tài chính và công nghệ để cạnh tranh sòng phẳng với các hãng logistics đa quốc gia ngay tại thị trường nội địa.

Lời kết

Việc kéo giảm chi phí logistics không đơn thuần là giải quyết bài toán giao nhận hàng hóa, mà là chìa khóa mở đường cho năng lực cạnh tranh quốc gia. Vận dụng đồng bộ chiến lược 3i (Đầu tư có trọng tâm - Tiếp thu chuẩn mực quốc tế - Đổi mới sáng tạo) chính là đòn bẩy vững chắc để ngành Logistics Việt Nam vươn lên nấc thang giá trị cao hơn, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đưa đất nước sớm vượt qua bẫy thu nhập trung bình và đạt mức thu nhập cao vào năm 2045.

Nguồn: Tapchixaydung