Ngày 14/7/2026, làm việc về phát triển công nghiệp hàng hải, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Phải đặt công nghiệp hàng hải đúng vị trí trong chiến lược xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh”; đồng thời yêu cầu kiên quyết “không để mất năng lực công nghiệp hàng hải”. Chỉ đạo vĩ mô này là mệnh lệnh hành động, đòi hỏi ngành đóng tàu phải tư duy lại từ đầu, dũng cảm vượt qua lối mòn thể chế cũ để bứt phá.
Nghịch lý ngành đóng tàu Việt Nam: tiềm năng lớn, thị phần nhỏ
Việt Nam sở hữu lợi thế địa kinh tế tự nhiên đặc biệt mà nhiều nước không có được. Chúng ta có bờ biển dài hơn 3.200km sát các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng, mạng lưới sông ngòi dày đặc với hơn 18.000km có thể khai thác cho vận tải. Nguồn tài nguyên địa lý này là bệ đỡ hoàn hảo để định hình một cường quốc biển.
Song hành với đó, chúng ta có nguồn lao động trẻ, khéo léo, kỹ thuật đóng và sửa chữa tàu đã đáp ứng tốt các yêu cầu khắt khe nhất. Các kỹ sư, công nhân Việt Nam đã chứng minh năng lực vượt trội qua việc đóng mới, sửa chữa thành công những con tàu chuyên dụng phức tạp như tàu chở hóa chất vỏ kép, tàu dịch vụ dầu khí, tàu hàng cỡ lớn không những cho thị trường trong nước mà còn phục vụ xuất khẩu cho các thị trường khó tính.
.jpeg)
Đến hết năm 2025, đội tàu biển Việt Nam có hơn 1.400 tàu với tổng trọng tải khoảng 9,4 triệu DWT, đứng thứ 26 thế giới và chiếm 0,8% thị phần đội tàu toàn cầu. Ảnh: VOSCO
Thế nhưng, một nghịch lý lớn vẫn tồn tại, đó là năng lực nội tại mạnh nhưng thị phần thực tế chưa tương xứng, thị phần đóng tàu của Việt Nam chỉ chiếm khoảng dưới 1% thị phần đóng tàu toàn cầu. Nguyên nhân của điểm nghẽn này ngoài hạ tầng chưa đồng bộ và thiếu hệ sinh thái hoàn chỉnh thì còn điểm cốt lõi là do tư duy quản lý còn chưa thực sự đổi mới.
Nhiều năm qua, chúng ta vận hành theo mô hình “Nhà nước làm” thông qua các Tập đoàn, Tổng công ty nhà nước quy mô lớn. Mô hình này nay đã kết thúc sứ mệnh lịch sử do tạo gánh nặng cho ngân sách và kìm hãm động lực cạnh tranh của thị trường. Để thực hiện thành công chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Việt Nam không thể đi vào lối mòn “hà hơi thổi ngạt” hay loay hoay cơ cấu lại nợ cho những mô hình cũ; đã đến lúc phải thực hiện cuộc cách mạng thể chế, chuyển hẳn sang tư duy “Nhà nước kiến tạo”.
Xử lý dứt điểm tồn đọng, trao sân chơi cho khu vực tư nhân
Bước đột phá đầu tiên là dọn dẹp các tồn đọng cũ. Chính phủ cần đưa ra quyết sách quyết liệt: nhanh chóng xử lý cho phá sản đối với Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy (SBIC) và các công ty thành viên đã có chủ trương. Việc kéo dài sự tồn tại của một bộ máy thua lỗ chỉ làm lãng phí nguồn lực và cản trở dòng chảy đầu tư mới.
Tuy nhiên, phá sản không có nghĩa là xóa bỏ năng lực công nghiệp hàng hải, mà là quá trình tái sinh. Sau khi giải thể và xử lý phá sản, Nhà nước cần thu hồi toàn bộ hạ tầng ụ tàu, nhà xưởng, mặt bằng ven sông, ven biển đắc địa của các doanh nghiệp này. Những vị trí đắc địa đó phải được đấu giá công khai hoặc đấu thầu rộng rãi để lựa chọn các nhà đầu tư tư nhân trong nước có thực lực, hoặc các tập đoàn quốc tế. Đây chính là giải pháp “đổi đất lấy công nghệ và quản trị hiện đại”, đưa tài sản quốc gia về tay những chủ thể có đủ năng lực vận hành thực sự. Với bước đi quyết liệt này, Nhà nước nên rút hoàn toàn khỏi các mảng việc mà tư nhân có thể làm tốt hơn và hiệu quả hơn, cơ quan quản lý nhà nước tăng cường vai trò chủ đạo trong việc xây dựng thể chế, quy hoạch chiến lược và hạ tầng dùng chung.
Song song đó, Nhà nước cần “cởi trói” triệt để cho khối tư nhân thông qua các bệ đỡ chính sách mạnh mẽ về vốn và đất đai. Công nghiệp đóng tàu phải được xếp vào danh mục “Ngành nghề đặc biệt ưu đãi đầu tư”. Chính phủ cần chỉ đạo thiết kế các gói tín dụng dài hạn với lãi suất ưu đãi đặc biệt để hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân vay vốn đóng mới tàu công nghệ cao. Cho phép doanh nghiệp dùng chính con tàu hình thành từ vốn vay hoặc quyền khai thác cảng làm tài sản thế chấp với tỷ lệ định giá cao; đồng thời, áp dụng chính sách miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế mặt nước trong 5 - 10 năm đầu cho các dự án đầu tư vào công nghệ đóng tàu xuất khẩu.
Thu hút FDI chất lượng cao để phát triển công nghiệp phụ trợ
Một ngành đóng tàu mạnh không thể đứng đơn độc mà phải dựa trên một nền công nghiệp phụ trợ vững chắc. Hiện nay, tỷ lệ nội địa hóa của tàu đóng tại Việt Nam còn thấp, hầu hết trang thiết bị cốt lõi từ máy tàu đến hệ thống thiết bị hàng hải đều phải nhập khẩu. Điều này làm giảm giá trị gia tăng và tính chủ động của ngành. Vì vậy, ngoài đóng mới, hướng đi đột phá tiếp theo là phải tập trung phát triển công nghiệp phụ trợ ngành đóng tàu.
Việt Nam cần chủ động kêu gọi các nhà đầu tư nước ngoài (FDI) có thế lực công nghệ và tài chính mạnh mẽ trong lĩnh vực này, đặc biệt từ Nhật Bản, Hàn Quốc... Đây là những quốc gia hàng đầu sở hữu chuỗi cung ứng đóng tàu hoàn chỉnh và trình độ quản trị tiên tiến. Để thu hút được FDI, Việt Nam phải tạo ra một môi trường đầu tư thông thoáng bằng cách cải cách triệt để thủ tục hành chính, xóa bỏ cơ chế độc quyền, nhũng nhiễu, kể cả trong lĩnh vực đăng kiểm tàu biển. Việc xã hội hóa 100% các trung tâm đăng kiểm tàu biển để vận hành theo cơ chế thị trường cần được các cơ quan chức năng xem xét. Đây cũng là chìa khóa vàng lấy lòng tin từ các nhà đầu tư quốc tế và cả các chủ tàu trong nước, giúp định vị Việt Nam thành điểm đến an toàn, minh bạch.
Quốc sách nhân lực và khát vọng “rẽ sóng vươn khơi”
Mọi chiến lược đột phá đều sẽ vô nghĩa nếu thiếu đi nhân tố con người. Ngành đóng tàu đang đứng trước nguy cơ khủng hoảng thiếu hụt nhân lực nghiêm trọng (kỹ sư vỏ tàu, thợ hàn bậc cao...) do đặc thù môi trường làm việc khắc nghiệt và thiếu chính sách đãi ngộ tương xứng.
Để giải quyết tận gốc bài toán này, Nhà nước cần coi đào tạo nhân lực là một “quốc sách”. Nhà nước nên có chính sách đặt hàng và hỗ trợ tối đa (lên đến 100% học phí hoặc cấp học bổng) cho học sinh, sinh viên theo học các chuyên ngành hàng hải và đóng tàu tại các trường đại học, cao đẳng nghề. Đặc biệt, cần thực hiện nguyên tắc bình đẳng công - tư tuyệt đối trong đào tạo. Nguồn kinh phí hỗ trợ của Nhà nước phải được phân bổ thẳng cho người học và cơ sở đào tạo, không phân biệt trường công lập hay trung tâm đào tạo của doanh nghiệp tư nhân.
Chỉ khi người lao động ngành đóng tàu được đào tạo bài bản, tôn vinh và đãi ngộ xứng đáng, ngành mới giữ chân được nhân tài để phát triển bền vững.
Chỉ đạo sát sao của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ngày 14/7/2026 chính là bệ phóng tư duy để ngành công nghiệp đóng tàu Việt Nam thực hiện cuộc lột xác lịch sử. Để hiện thực hóa tầm nhìn đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, chúng ta không thể tiếp tục bước đi trên những lối mòn cũ kỹ. Một tinh thần hành động quyết liệt từ Chính phủ, sự dũng cảm cắt bỏ những mô hình lỗi thời, tạo điều kiện tối đa cho khối tư nhân và thu hút FDI chất lượng cao sẽ là những động lực cốt lõi đưa con tàu công nghiệp hàng hải Việt Nam rẽ sóng vươn khơi.
Nguồn: daibieunhandan.vn
