KHOẢNG CÁCH KỸ NĂNG SỐ NGÀY CÀNG LỚN TRONG LỰC LƯỢNG LAO ĐỘNG HÀNG HẢI

Báo cáo mang tên “Kỹ năng số trong giáo dục và đào tạo hàng hải: Phân tích sâu toàn cầu về con người, kỹ năng và mức độ sẵn sàng thay đổi” do Đại học Hàng hải Thế giới (WMU) thực hiện, dưới sự ủy quyền của Quỹ Lloyd’s Register. Dữ liệu tổng hợp từ 532 thuyền viên thuộc 64 quốc gia và 110 chuyên gia đầu ngành cho thấy, sự tích hợp nhanh chóng của các công nghệ cốt lõi – bao gồm hệ thống hành hải tự động, thiết bị mô phỏng nâng cao và các công cụ quản lý dữ liệu – đang tạo ra một hố sâu ngăn cách lớn với quy trình đào tạo và khung cấp chứng chỉ hiện hành, trực tiếp đe dọa đến an toàn hàng hải.

Những lỗ hổng lớn trong công tác bồi dưỡng kĩ năng số

Thực trạng sẵn sàng chuyển đổi số của nguồn nhân lực hàng hải hiện nay đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng thông qua các chỉ số thực tế:

• Sự thiếu hụt trong huấn luyện thực tế: Trên 80% thuyền viên cho biết họ gần như không được đào tạo về kỹ năng số, dù có nhu cầu tái đào tạo rất cao. Phần lớn nhân lực chỉ tự tin vận hành các thiết bị hàng hải truyền thống và tỏ ra lúng túng trước các nền tảng tự động hóa hoặc hệ thống quản trị dữ liệu.
• Sự bất cập của hạ tầng huấn luyện trên bờ: Chỉ 13% thuyền viên đánh giá các hệ thống mô phỏng tại các cơ sở đào tạo phản ánh đồng bộ với trang thiết bị thực tế trên tàu.
• Trụ cột nhân lực yếu kém: Theo Chỉ số Đo lường Chuyển đổi Số (thuộc Chương trình Xu hướng Hàng hải Toàn cầu), dù điểm số của tiêu chí "Con người" (đo lường kỹ năng, huấn luyện và khả năng thích ứng) đã tăng 6 điểm lên mức 38%, đây vẫn là mắt xích yếu nhất trong chuỗi chuyển đổi cấu trúc ngành.

Sự phát triển không đồng đều này có nguy cơ khoét sâu thêm nạn bất bình đẳng về năng lực trong lực lượng lao động hàng hải toàn cầu, xuất phát từ việc các cơ sở giáo dục và đào tạo hàng hải (METI) đang thiếu hụt nguồn vốn, khan hiếm giảng viên chuyên môn số và bị ràng buộc bởi các cơ chế pháp lý lỗi thời.

Các rào cản kìm hãm tiến trình nâng cao kỹ năng số

1. Sự lạc hậu mang tính chu kỳ của Công ước STCW

Độ trễ giữa tốc độ sửa đổi các quy định quốc tế và tốc độ đột phá công nghệ là lực cản lớn nhất. Quy trình sửa đổi Công ước STCW (Tiêu chuẩn huấn luyện, cấp chứng chỉ và trực ca cho thuyền viên) vốn vận hành theo nguyên tắc đồng thuận và lũy tiến chậm.

Do giai đoạn tiếp nhận rà soát cho kỳ sửa đổi tới đã đóng lại, tất cả những khoảng cách công nghệ phát sinh sau giai đoạn 2024–2025 sẽ phải đợi đến phiên bản dự kiến năm 2030–2031. Cộng thêm thời gian 5 năm chuyển tiếp để áp dụng vào thực tế, các kỹ năng kỹ thuật số cấp thiết hiện nay sớm nhất cũng phải đến giữa thập niên 2030 mới trở thành chuẩn mực pháp lý bắt buộc. Sự chậm trễ này khiến các METI thiếu cơ sở pháp lý vững chắc để mạnh dạn đầu tư đổi mới giáo trình.

2. Khoảng cách công nghệ giữa các thế hệ sĩ quan giảng dạy

Một nghịch lý mang tính cấu trúc đang tồn tại ở các METI: Đội ngũ giảng viên, vốn được tuyển dụng từ những thuyền trưởng và sĩ quan quản lý dày dạn kinh nghiệm thực tế, lại là những người có quá trình hình thành chuyên môn trong kỷ nguyên tiền kỹ thuật số.

Trong khi các chuyên gia trẻ tiếp cận công nghệ rất nhanh, nhóm giảng viên kỳ cựu này lại gặp khó khăn lớn trong việc tiếp thu các hệ thống mới. Nếu không có các chương trình bồi dưỡng chuyên biệt, một giảng viên có thâm niên khai thác tàu bằng các thiết bị analogue truyền thống không thể truyền tải hiệu quả năng lực vận hành ECDIS nâng cao hay các kỹ năng bảo mật an ninh mạng tàu biển.

3. Áp lực tài chính từ mô hình đầu tư hạ tầng số

Khác với các tàu huấn luyện hay thiết bị mô phỏng cơ học truyền thống có thể khấu hao và khai thác trong nhiều thập kỷ, các nền tảng công nghệ số (như mô phỏng độ chân thực cao, hệ thống phòng thủ an ninh mạng, thiết bị điều khiển tàu tự hành MASS) đòi hỏi một mô hình tài chính hoàn toàn khác.

Các hệ thống này yêu cầu cập nhật phần mềm liên tục, bảo trì định kỳ và nâng cấp phần cứng để tránh nguy cơ lỗi thời công nghệ chỉ sau vài năm. Đối với các METI phụ thuộc vào ngân sách công, rủi ro không thể thu hồi vốn trước khi công nghệ lỗi thời khiến họ cực kỳ thận trọng và dè chừng trong việc xuống vốn đầu tư hạ tầng số.

4. Hệ quả đối với tương lai ngành khai thác tàu

Thực trạng trên đang đặt chuỗi cung ứng hàng hải trước những hệ quả rõ rệt về mặt cấu trúc:

• Nguy cơ tụt hậu về năng lực thực tế: Gia tăng tình trạng thuyền viên tốt nghiệp có đầy đủ bằng cấp, chứng chỉ chuyên môn theo luật định nhưng hoàn toàn không đủ năng lực thực tế để vận hành trong các buồng lái và buồng máy số hóa hiện đại. Bản thân người đi biển đang phải tự gánh chịu hệ quả nghề nghiệp từ lỗ hổng này mà không có sự thừa nhận rõ ràng từ các cơ quan quản lý.
• Thách thức về tính bền vững của lực lượng lao động: Chất lượng huấn luyện hàng hải đứng trước nguy cơ suy giảm tiệm tiến. Giai đoạn chuyển giao thế hệ khi các sĩ quan lão thành nghỉ hưu sẽ là điểm cốt tử: nếu không có chiến lược quản lý tốt, lỗ hổng năng lực số sẽ tiếp tục truyền lại cho thế hệ sau. Ngược lại, nếu được quản lý khoa học, đây sẽ là cơ hội để xây dựng đội ngũ giảng viên mới thành thạo công nghệ.
• Đòn bẩy từ phản ứng chính sách: Toàn ngành đang phụ thuộc vào các hành động pháp lý từ Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO). Việc ban hành sớm các hướng dẫn đào tạo cụ thể cho tàu tự hành (MASS), an ninh mạng và nhiên liệu xanh – trước khi Bộ luật MASS chính thức có hiệu lực vào năm 2028 – sẽ là đòn bẩy quyết định để các tổ chức đào tạo dỡ bỏ thế lưỡng lự và chủ động nâng cấp giáo trình.

Nguồn: safety4sea.com