Thực hiện chương trình hành động về chuyển đổi năng lượng xanh, đến nay lĩnh vực giao thông vận tải đường thủy nội địa bước đầu thiết lập được nền tảng quy hoạch, kỹ thuật để thúc đẩy chuyển đổi phương tiện vận tải, thiết bị xếp dỡ sử dụng năng lượng điện, mô hình cảng, bến thủy xanh.
.jpeg)
Phương tiện thủy đang đứng trước yêu cầu về chuyển đổi sang sử dụng năng lượng điện, năng lượng xanh.
Tích hợp sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả trong quy hoạch
Cả nước hiện quản lý, khai thác khoảng 17.026 km đường thủy nội địa. Trong giai đoạn vừa qua đã nâng cấp, cải tạo, đưa vào khai thác 17 tuyến vận tải và hoàn thành nâng tĩnh không 07 cầu đường bộ cắt qua tuyến đường thủy nội địa quốc gia. Trên hệ thống có khoảng 310 cảng và 6.274 bến thủy nội địa.
Về phương tiện, thống kê đến năm 2024, cả nước có trên 259.000 phương tiện thủy, với tổng trọng tải khoảng 20 triệu tấn, tổng công suất khoảng 19,15 triệu sức ngựa, tổng sức chở hơn 619.215 người; độ tuổi bình quân khoảng 15 năm.
Tải trọng bình quân phương tiện chở hàng khô đạt hơn 200 tấn/phương tiện, phương tiện container đạt khoảng 96 TEU/phương tiện và phương tiện pha sông biển VR-SB đạt khoảng 3.000 tấn/phương tiện. Phương tiện chuyên dùng chủ yếu gồm sà lan chở container (2 - 3 lớp), tàu kéo/đẩy, phương tiện chở vật liệu xây dựng, xăng dầu, khí hóa lỏng.
Năm 2025, đường thủy vận chuyển khoảng 598 triệu tấn hàng hóa, chiếm khoảng 23,63% khối lượng luân chuyển hàng hóa toàn ngành GTVT. Khối lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường thủy tăng từ khoảng 331,9 triệu tấn năm 2022 lên khoảng 598 triệu tấn năm 2025, tăng khoảng 80%.
Kết quả trên cho thấy, giai đoạn 2022 - 2025, luồng tuyến và cảng, bến thủy đã tiếp nhận thêm lượng lớn hàng hóa và góp phần chia sẻ vận tải với đường bộ. Đằng sau số liệu tăng trưởng vận tải, đường thủy với lợi thế vận chuyển hàng hóa khối lượng lớn, hàng rời, hàng siêu trường, siêu trọng với chi phí thấp và mức độ ô nhiễm thấp hơn so với đường bộ, việc nâng cấp luồng tuyến, xử lý điểm nghẽn tĩnh không cầu, phát triển cảng container, cảng logistics và tăng cường kết nối đa phương thức đã và đang góp phần giảm áp lực vận tải đường bộ, giảm chi phí logistics, giảm tiêu hao nhiên liệu và giảm phát thải khí nhà kính.
Quy hoạch kết cấu hạ tầng đường thủy nội địa thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định 09 hành lang vận tải thủy và 55 tuyến vận tải thủy chính. Tháng 6/2026, Bộ Xây dựng tiếp tục phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tổng thể kết cấu hạ tầng đường thủy nội địa (Quyết định số 1062/QĐ-BXD ngày 29/6/2026) nhằm cập nhật theo Quy hoạch tổng thể quốc gia, kết quả sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và các định hướng phát triển mới giai đoạn 2026 - 2030. Nội dung điều chỉnh tập trung rà soát mạng lưới hành lang vận tải thủy, tuyến vận tải thủy chính, hệ thống cảng, bến thủy, luồng quốc gia, luồng địa phương và các kết nối với cảng biển, cảng cạn, trung tâm logistics, khu công nghiệp, đô thị lớn và các hành lang kinh tế.
Lợi thế vận chuyển hàng hóa khối lượng lớn của đường thủy được xác định là yếu tố quan trọng để thúc đẩy các giải pháp chuyển đổi xanh lĩnh vực GTVT đường thủy. Do đó, quy hoạch đã tích hợp yêu cầu sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả; hạn chế ô nhiễm; thích ứng với biến đổi khí hậu; và phát triển đồng bộ giữa kết cấu hạ tầng, phương tiện và dịch vụ GTVT đường thủy.
Ban hành quy chuẩn phương tiện thủy chạy điện
Thực hiện Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ (phê duyệt Chương trình hành động về chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí các-bon và khí mê-tan của ngành giao thông vận tải), lộ trình chuyển đổi năng lượng xanh đối với phương tiện thủy nội địa giai đoạn 2022 - 2030 tập trung nội dung: Khuyến khích đầu tư đóng mới, nhập khẩu, chuyển đổi phương tiện thủy nội địa sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang sử dụng dụng điện, năng lượng xanh.
Thời gian qua, các cơ quan, tổ chức nỗ lực triển khai các giải pháp để thực hiện hóa các nhiệm vụ trên, trong đó thí điểm chuyển đổi 20 phương tiện thủy du lịch tại TP Huế sang sử dụng thuyền điện để phục vụ nghiên cứu.
Để tạo nền tảng pháp lý về kỹ thuật, Bộ Xây dựng đã ban hành quy chuẩn kỹ quốc gia nhằm tạo hành lang pháp lý về an toàn cho tàu thuyền điện: Quy chuẩn QCVN 72:2025/BGTVT về phân cấp và đóng phương tiện thủy nội địa; QCVN 126:2025/BGTVT về hệ thống đẩy bằng động cơ điện lắp đặt trên phương tiện thủy nội địa, cùng có hiệu lực từ ngày 01/8/2025.
Đặc biệt, QCVN 126:2025/BGTVT quy định yêu cầu kỹ thuật đối với thiết kế, lắp đặt và khai thác hệ thống đẩy bằng điện hoặc hỗn hợp, qua đó tạo hành lang kỹ thuật cho đóng mới, hoán cải và đăng kiểm phương tiện điện và lai điện (hybrid). Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy chuẩn để phục vụ chuyển đổi, quản lý hiệu quả năng lượng của toàn bộ đội phương tiện thủy theo lộ trình đến năm 2030.
Tuy vậy, đến nay chưa có chương trình chuyển đổi sử dụng điện và năng lượng xanh đối với phương tiện thủy. Các chính sách khuyến khích hỗ trợ người dân, doanh nghiệp chuyển đổi phương tiện giao thông thủy sử dụng năng lượng hóa thạch sử dụng điện đang áp dụng các khung chính sách chung của quốc gia về ưu đãi, thuế, lệ phí cho các doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính và kinh tế tuần hoàn.
Định hướng phát triển đội phương tiện theo hướng tăng tỷ trọng phương tiện tải trọng lớn, chuyên dùng container (2 - 3 lớp), giảm dần phương tiện nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu; khuyến khích chuyển đổi phương tiện sử dụng nhiên liệu sạch, điện, hybrid trên các tuyến đô thị và tuyến du lịch nhằm thực hiện mục tiêu giảm phát thải theo Quyết định số 876/QĐ-TTg; từng bước hiện đại hóa đội tàu kéo, đẩy và phương tiện chuyên dùng phục vụ vận tải VR-SB trên hành lang Bắc - Nam.
Do đó, theo đại diện Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), thời gian cần nghiên cứu, xây dựng các cơ chế đặc thù phù hợp cho các loại hình doanh nghiệp thủy nội địa. Dự kiến các nội dung cơ chế, chính sách khuyến khích sẽ được xem xét và tích hợp trong quá trình sửa đổi Bộ Luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam và các văn bản dưới Luật.
.jpeg)
Một cảng thủy trên sông Kinh Môn, TP Hải Phòng.
Thí điểm mô hình cảng, bến thủy xanh
Giai đoạn 2022 - 2030, lĩnh vực đường thủy cũng tập trung nhiệm vụ: Nghiên cứu, xây dựng tiêu chí cảng xanh, tuyến vận tải xanh làm cơ sở xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích đầu tư mới cảng thủy xanh; áp dụng thí điểm tại một số cảng thủy; nghiên cứu, đưa một số tuyến vận tải thủy trở thành tuyến vận tải xanh.
Khi hình thành, hệ cảng xanh, tuyến vận tải thủy xanh với phương tiện, thiết bị xếp dỡ sử dụng năng lượng điện, năng lượng sạch sẽ trực tiếp đóng góp vào giảm phát thải trong lĩnh vực đường thủy nội địa.
Thực tế, đến nay các cảng, bến thủy nội địa chưa hình thành mạng trạm sạc, cấp điện bờ hoặc điểm cung cấp nhiên liệu xanh; chưa có danh sách cảng thủy nội địa được công nhận xanh và chưa có dữ liệu tổng hợp về điện hóa thiết bị bốc xếp. Vì vậy, đóng góp xanh hiện chủ yếu thể hiện qua việc nâng năng lực phương thức vận tải khối lượng lớn, chưa đến từ chuyển đổi năng lượng trực tiếp tại cảng, bến.
Do đó, năm 2025 - 2027 là giai đoạn thí điểm thực hiện chuyển đổi cảng thủy hiện hữu đạt tiêu chí xanh. Trong năm 2026, Cục Hàng và Đường thủy Việt Nam phấn đấu hoàn thành xây dựng tiêu chí kỹ thuật cảng thủy nội địa xanh và đề xuất cơ chế chính sách chuyển đổi xanh, giảm phát thải trong hoạt động đường thủy nội địa.
Trong chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh lĩnh vực đường thủy nội địa giai đoạn 2026 - 2030, giải pháp quan trọng được được đề ra là: Rà soát, hoàn thiện và tổ chức áp dụng tiêu chí cảng, bến thủy nội địa xanh; thí điểm, đánh giá và từng bước nhân rộng mô hình cảng, bến thủy nội địa xanh gắn với hạ tầng cấp điện, năng lượng xanh. Cùng với đó, ưu tiên phát triển hạ tầng cung cấp điện, năng lượng xanh tại các cảng, bến thủy có lưu lượng vận tải lớn, tuyến vận tải khách tại các khu du lịch quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, di tích quốc gia đặc biệt và khu vực có yêu cầu bảo vệ môi trường cao.
Nguồn: tapchixaydung
